In de achtertuin van Rotterdam

Hoe Rotterdam niet zonder de rivier de Rotte kan.

Het is dit jaar 750 jaar geleden dat er een dam in de Rotte werd geplaatst en Rotterdam officieel werd gesticht. De rivier de Rotte is met haar 2000 jaar al een stukje ouder en heette vroeger waarschijnlijk ‘Rotta’, naar een samentrekking van Rot (verrotte veenplanten) en ‘A’ (water). Het landschap rondom Rotterdam bestond destijds namelijk grotendeels uit veen. De Rotte ontspringt in Moerkapelle, zo’n 18 kilometer ten noorden van Rotterdam Centrum. Verscholen tussen het riet lijkt de rivier hier niet meer dan een doodlopend slootje. Naast het ‘slootje’ staat een wiekloze molenstomp, genaamd ‘de Oorsprong’. Gelukkig bevestigt deze molen dus dat je op de goede plek staat.

De Rotte is de rivier waar Rotterdam haar naam aan dankt. Het witte vlak in het Rotterdamse stadwapen staat zelfs symbool voor de rivier. Maar aangezien de Maas zo prominent door Rotterdam stroomt, zou je bijna vergeten dat er in het noorden van de stad ook een belangrijke rivier ligt. Wat betekent de Rotte nu nog precies voor Rotterdam en wat gebeurt er in en om de rivier? Ik sprak met drie experts voor een kijkje ‘achter de schermen’. In deze blog het eerste verhaal van Dick van Stegeren, boswachter bij Staatsbosbeheer.

Veengebied

Om meer te weten te komen over het stuk Rotte buiten het centrum, ga ik op pad met boswachter Dick van Stegeren. In zijn functie is hij verantwoordelijk voor een groot gebied rondom de Rotte. We fietsen vanaf Bleiswijk richting het noorden. Dick vertelt onderweg dat de Rotte is ontstaan als natuurlijke afwatering van het veengebied. Veengrond bestaat uit vergane plantenresten en is daardoor eigenlijk een soort spons die voor 90% uit water bestaat. Dit water zoekt een weg naar het laagste punt, wat via de Rotte naar de Merwe (nu de Nieuwe Maas) was. Rond 1000n.C. gaan de eerste bewoners het afwateringsproces versnellen door kleine greppeltjes haaks op de Rotte te graven. Zo vloeide het water uit de omliggende grond sneller weg en kon de grond beter gebruikt worden voor landbouw. Het gevolg was dat de veengrond langzaam inzonk en de omgeving zakte ten opzichte van de Rotte. Dit inzinken ging nog sneller toen ontdekt werd dat gedroogd veen (turf) een uitstekende, en in die tijd zeer kostbare, vorm van brandstof was. De grond ten noorden van Rotterdam werd in rap tempo afgegraven.

Bij het Bleiswijkse Verlaat stappen we af voor onze eerste stop. Dick legt uit dat ‘verlaat’ eigenlijk een ander woord is voor sluis. Dit verlaat verbindt de Rotte met de Heulsloot, die doorloopt tot Bleiswijk. Bleiswijkse boeren die vroeger naar de stad gingen om hun goederen en afgestoken turf te verkopen, vaarden via de Heulsloot naar de Rotte. Door het verschil in waterniveau tussen de afgegraven polder (lager) en de Rotte (hoger), moest er een sluis gebouwd worden. Deze bijzondere sluis dateert uit 1774 en is in 2015 naar oorspronkelijke staat hersteld. Het is nu een Rijksmonument. Ondanks dat er geen bootjes meer doorheen varen, helpt dit verlaat nog steeds bij het beheren van het waterpeil in de Rotte en de omliggende polders. Leuk weetje is dat naast de Bleiswijkse Verlaat het enige pontje van de Rotte gaat: de Zonnepont. Dit pontje, dat alleen in de zomer vaart, wordt door vrijwilligers bemand en vaart sinds 2001. Zo hoef je, om de Rotte over te steken, niet helemaal door te fietsen tot de volgende brug!

Oude molens en moderne gemalen

Terug naar een stukje geschiedenis. Door de turfwinning veranderde het gebied langzaam in een plassengebied (zo zijn bijvoorbeeld ook de Bergse Plassen en de Kralingse Plas ontstaan). Om deze plassen droog te pompen, werden windmolens gebruikt. Op het hoogtepunt stonden er maar liefst 80 molens langs de Rotte, die het overtollige plassenwater in de rivier pompten waardoor het kon wegstromen naar de Nieuwe Maas. Tegenwoordig worden de polders nog steeds ontwaterd, alleen gebeurt dit nu via krachtige pompen, ook wel ‘gemalen’ genoemd. Er staan 18 gemalen langs de Rotte.

We zijn doorgefietst naar de Molenviergang, waar het verschil tussen vroeger en heden goed te zien is: vier oorspronkelijke molens staan naast een modern gemaal. Vanaf 1734 maalde de Molenviergang de Tweemanspolder droog. Iedere molen schepte het water ongeveer één meter omhoog en door de vier opeenvolgende molens kon het water zo vijf meter omhoog ‘gepompt’ worden naar de Rotte, die op NAP -1m ligt. De Tweemanspolder ligt dus zes meter onder zeeniveau. Terwijl ik mij realiseer dat we hier eigenlijk diep onder water staan, zegt Dick grappend: “Als je hier woont, moet je wel goed kunnen zwemmen.” De prachtige Molenviergang is in bedrijf geweest tot 1952, tegenwoordig doet het ir. J.J. de Graeff gemaal ernaast het zware werk.

Flora en fauna

Naast het belang als afwateringsrivier, vertelt Dick over de hoge landschappelijke waarde van de Rotte en de belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit. We zijn aangekomen bij het beschermde gebied ‘Koornmolengat’1. Ooit stonden hier zeven eenvoudige huisjes van hout en riet, samen met een korenmolen. De naastgelegen plaats Zevenhuizen, evenals dit natuurgebied, hebben daar hun naam aan te danken. Nu is het een besloten natuurgebied van 5 hectare, dat onderhouden wordt door vrijwilligers. Het Koornmolengat is het laatste stukje moerasveen in de Tweemanspolder en geeft een goed beeld van hoe dit veengebied er oorspronkelijk uitzag. Terwijl we het gebied inlopen en ik van de vlonders op het veen stap, roept Dick achterom “Heb je wel goede schoenen aan?”. Ik kijk naar beneden: mijn (eerder nog witte) sneakers zijn al diep weggezakt in de zachte grond. Dick demonstreert hoe veerkrachtig de veengrond is: waar hij 1,5 meter verder zachtjes op en neer springt, voel ik de grond onder mijn voeten meebewegen. Dick laat me ook veenmos zien. Het is bijzonder om te bedenken dat de grond in deze regio vroeger grotendeels uit dit soort mossen en plantjes bestond.

In het Koornmolengat komt de oorspronkelijke flora en fauna volledig tot haar recht. Er groeien verschillende mossen, diverse soorten paddenstoelen en een variëteit aan kruiden. Qua dieren vind je hier watervogels, reigers, muizen en marterachtigen. Ook huist er een grote kolonie aalscholvers van zo’n 100 broedparen. Je waant je zo in de natuur dat je niet zou zeggen dat je op 30 minuten fietsafstand van Rotterdam centrum staat.

We fietsen verder langs het Zevenhuizense Verlaat, die de verbinding tussen de Rottemeren en de Hennipsloot vormt. Toevallig wil er net een bootje door de sluis varen. Dit verlaat stamt uit 1740 en wordt nog steeds met de hand bediend. Het waterpeil van de Hennipsloot is 1,15 meter lager dan in de Rotte. Naast het sluisje staat de Eendragtsmolen uit 1727. Ook deze molen heeft, samen met de Molenviergang, bijgedragen aan het droogleggen van de Tweemanspolder.

Eendragtspolder

We fietsen een stukje door naar de Eendragtspolder, waar de Willem-Alexander roeibaan ligt. Bij officiële wedstrijden moet het waterpeil soms wel een meter hoger staan dan normaal. Dit extra water wordt niet vanuit de Rotte, maar vanuit de Hennipsloot de polder ingelaten, aangezien dit water schoner is. De Rotte wordt immers gebruikt voor de afwatering van omliggende landbouwgrond, waardoor het water veel fosfaten kan bevatten. Deze fosfaten zijn als steroïden voor de beruchte blauwalg, een bacterie die een groot probleem vormt voor de waterkwaliteit en veel overlast kan bezorgen aan mens, dier en groen. Om wildgroei van de blauwalg tegen te gaan, is er door het hoogheemraadschap een ijzerchloride installatie geplaatst langs de roeibaan. Deze installaties staan ook bij de Kralingse Plas en de Bergse Plassen. Fosfaten binden zich aan de ijzerchloride, worden zwaarder en zinken naar de bodem, waardoor de fosfaten beter uit het water gefilterd kunnen worden. Zo blijft ons water schoner!

De roeibaan en de Eendragtspolder kunnen overigens ook als watercalamiteitenberging gebruikt worden, indien er sprake zou zijn van extreme regenval en overstromingsgevaar. Er kan tijdelijk vier miljoen m3water opgeslagen worden: drie miljoen in de roeibaan en nog eens één miljoen in het naastgelegen drasgebied. Via het Eendragter Verlaat2stroomt het overtollige water dan vanuit de Rotte de Eendragtspolder in. Dit gebeurt met een capaciteit van 1200 m3water per minuut(een badkamer vol per seconde!). De polder loopt binnen 55 uur helemaal vol. De calamiteitenberging is (gelukkig) nog nooit volledig gebruikt, maar het is fijn om te weten dat deze polder ‘onder water’ gezet kan worden om onze voeten ‘boven water’ te houden.

 

Zonder Rotte, geen Rotterdam

Onze fietstocht eindigt ter hoogte van de Zevenhuizerplas. Vanaf hier kun je in de verte de skyline van Rotterdam alweer zien verschijnen. Terwijl je nog midden in eenlandelijk gebied staat, is het onmiskenbaar dat je dicht bij Rotterdam bent. Het kan dan ook bijna niet anders dat de Rotte, als rivier in ‘onze achtertuin’, tegenwoordig nog een belangrijke rol vervult voor Rotterdam: tijdens onze fietstocht is duidelijk geworden dat Rotterdam (en omgeving) zonder de Rotte minder groen, minder recreatiemogelijkheden en meer wateroverlast had gehad.

Om meer te weten te komen over het belang van de Rotte voor het waterbeheer in de regio, spreek ik met Peter Dullaard, senior bedrijfsvoerder bij het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. In de volgende blog licht ik zijn verhaal uit.

 

1Het Koornmolengat is niet toegankelijk voor publiek, maar wel toegankelijk per excursie (https://rotta-natuur.nl).

2Foto met dank aan het hoogheemraadschap van Schieland en Krimpenerwaard.

Van Dick krijg ik het prachtige boek ‘De Rotte – van Wilde Venen tot Wereldhaven’, van Koos Termorshuizen cadeau. Mocht je meer willen weten over de Rotte, dan is dit boek zeker een aanrader.

Zelf de route fietsen?

Claire heeft de route in Google Maps gezet, zodat je de route ook kunt fietsen. Klik op deze link om de route beter te bekijken.

Fietsroute Rotte
Gids Claire_Inside RotterdamOver de auteur
Claire den Hertog is gids bij Inside Rotterdam en geniet ervan om telkens weer nieuwe details, verhalen en plekken in de stad te ontdekken. Voordat ze in Rotterdam kwam wonen, werkte ze aan boord van het cruiseschip ms Rotterdam. 
Project #MetAndereOgen

Vanwege de beperkingen van deze tijd zijn we het project #MetAndereOgen gestart. Onze Insider gidsen schrijven te pas en te onpas kleine verhaaltjes gegrepen uit hun leven in Rotterdam. Zaken waarover ze zich verwonderen, waarvan ze nieuwsgierig worden, die ze bewonderen en waardoor ze met andere ogen naar hun omgeving kijken. De stukjes kun je vinden op onze blogpagina.