Droge voeten, groene oevers

Hoe Rotterdam niet zonder de rivier de Rotte kan.

Het is dit jaar 750 jaar geleden dat er een dam in de Rotte werd geplaatst en Rotterdam officieel werd gesticht. Deze Middeldam, ook wel Rotte-dam genoemd, werd gebouwd ter afsluiting van de monding van de Rotte naar de Nieuwe Maas (destijds de Merwe). Bij stormen kon water vanuit de Merwe, via de Rotte, namelijk een flink stuk het land ingestuwd worden. Om dit te voorkomen werden meerdere dammen gebouwd, waaronder de Rotte-dam. Nederlanders waren toen al gewiekst op het gebied van waterbeheer! De 400-meter lange, 27-meter brede dam bestaat nog en ligt diep onder de grond waar tegenwoordig de winkelstraat de Hoogstraat loopt. Wist je dat je daar de ligging van de dam kunt herkennen aan de lichtere strook tegelwerk? Op de Binnenrotte kun je ook aan de tegels zien waar de Rotte vroeger stroomde.

Rotterdam dankt haar naam aan de Rotte. Het witte vlak in het Rotterdamse stadswapen staat zelfs symbool voor de rivier. Maar aangezien de Maas zo prominent door Rotterdam stroomt, zou je bijna vergeten dat er in het noorden van de stad ook een belangrijke rivier ligt. Wat betekent de Rotte nu nog precies voor Rotterdam en wat gebeurt er in en om de rivier? Ik sprak met drie experts voor een kijkje ‘achter de schermen’.

Binnenstedelijke Rotte

Om meer te weten te komen over de binnenstedelijke Rotte, spreek ik met Peter Dullaard, senior bedrijfsvoerder bij het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. Dit hoogheemraadschap is het waterschap waaronder een groot deel van Rotterdam valt. Het waterschap zorgt ervoor dat Rotterdammers droge voeten houden, schoon water hebben en dat waterkeringen en -wegen (zoals kades en dijken) onderhouden worden. Nederland heeft in totaal 21 waterschappen. Leuk weetje, het hoofd van het dagelijks bestuur van een hoogheemraadschap heet een ‘dijkgraaf’, de andere collegeleden worden ‘hoogheemraden’ genoemd.

Net binnen de Ring splitst de Rotte zich in tweeën: De Rotte en de Boezem. Het stukje Rotte dat via Crooswijk naar het centrum stroomt, eindigt bij Pompenburg. Zo stopt de rivier tegenwoordig net zo plotseling als dat ze ontspringt. Aanvankelijk liep de Rotte door in de Binnenrotte, maar dit stuk is gedempt in 1874 toen de spoorlijn naar Blaak aangelegd werd. Nu gaat de Rotte via het Stokviswater over in de Delftsevaart, om uiteindelijk uit te lopen in de Leuvekolk. De andere ‘arm’ van de splitsing loopt over in de Boezem en stroomt richting de Kralingse Plas, om vanaf daar af te buigen naar het Oostplein.

Zonder Rotte, natte voeten

Peter vertelt dat de Rotte, net als vroeger, vandaag nog steeds dient als afwateringsrivier voor de omgeving. Bij heftige regen wordt het water uit omliggende polders in de Rotte gepompt. Dit gebeurt niet meer met molens, zoals vroeger, maar met 18 krachtige pompen die langs de Rotte verspreid staan. Deze gemalen worden beheerd door het hoogheemraadschap en zorgen ervoor dat iedereen langs de Rotte droge voeten houdt.

Het is de laatste tijd kenmerkend geweest voor ons weerbeeld: periodes van droogte afgewisseld met periodes van hevige regenval. Voor het hoogheemraadschap betekent dit hard werken. Zij zorgen er namelijk voor dat het waterpeil in ‘hun watergangen’, de sloten en plassen waaronder de Rotte, op de juiste hoogte blijft. Bij veel regen wordt er meer afgewaterd om overstroming te voorkomen. Bij droogte wordt er water vanuit de Nieuwe Maas in de Rotte gelaten om de rivier en de achterliggende gebieden van genoeg water te voorzien. Deze dagelijkse af- en aanvoer gaat voor een groot deel via één punt: het Gemaal mr. U.G. Schilthuis aan het Oostplein. Via dit gemaal wordt water uit de Rotte overgepompt naar het Boerengat, wat qua waterniveau twee tot drie meter hoger ligt. Om bij het Boerengat te komen, moet het water door twee perskokers. Deze gaan tussen de tramlijn en de metrotunnel door en zijn groot genoeg om in te staan! Vanuit het Boerengat is er een directe verbinding naar de Nieuwe Maas en kan het water wegstromen naar de Noordzee.

Het gemaal op het Oostplein

Het gemaal heeft een totale capaciteit van ruwweg 1.350.000 liter water per minuut. Dit zou een olympisch zwembad binnen 2 minuten leegpompen. Peter vertelt dat als het gemaal op volle kracht draait, de kracht zó sterk kan zijn dat bootjes halverwege de Rotte al last zouden kunnen krijgen van stroming – iets wat het hoogheemraadschap uiteraard zoveel mogelijk probeert te voorkomen. Voor de dagelijkse gang van zaken betekent dit dat het gemaal moeiteloos per dag meer dan 21mm neerslag uit het gehele gebied (zie kaart onder) kan afvoeren. Maar, een heftige regenbui kan tegenwoordig al 40 – 50mm neerslag geven. Volgens Peter is zo’n zware regenbui een enkele keer geen probleem, maar het wordt lastiger als dit drie keer per week zou voorkomen. Wordt dit voorspeld, dan gaat het hoogheemraadschap preventief te werk door het waterniveau in de Rotte alvast te verlagen.

Door het lage NAP niveau van de Rotterdamse regio kan extreme regenval een probleem vormen. Voor het afvoeren van het overtollige water is de Rotte een belangrijke rivier. Het water uit de omliggende polders, maar ook uit de verschillende stadsingels (bijv. Boezemsingel, Heemraadssingel, Noordsingel) wordt naar de Rotte gepompt om vanuit daar via het gemaal aan het Oostplein afgevoerd te worden (zie kaart bemalingsgebied1boven). Zonder dit gemaal zou overtollig water niet weg kunnen en zou het omliggende gebied overstromen. Het gemaal is gemiddeld 1000 uur per jaar (20 uur per week) actief voor de af- en aanvoer van water. Dit gaat voornamelijk automatisch, maar bij hevige voorspellingen (bijvoorbeeld regenbuien van +20mm) worden de instellingen handmatig aangepast om net iets meer en eerder water af te voeren. Peter geeft aan dat dit zeer nauw luistert. Als het waterpeil in korte tijd snel wordt verlaagd, kunnen ze zomaar een telefoontje van de Crooswijkse woonbootbewoners krijgen dat hun woonboot scheef hangt!

Panorama Rotterdam woonboten Rotte

Zonder Rotte, té droge voeten

Het hoogheemraadschap moet ook hard aan de slag bij periodes van droogte. Bij mooi weer kan er in de Rotte, maar ook in de omliggende plassen en de singels in het stadscentrum, al zo’n 5 – 10mm water per dag verdampen. Bij een week mooi weer kan de waterstand dus flink dalen. Om te voorkomen dat flora en fauna uitdrogen, de dijken langs de Rotte te weinig tegendruk krijgen en het grondwaterniveau in Rotterdam te veel daalt, wordt bij periodes met weinig of geen regen vanuit de Nieuwe Maas water de Rotte ingelaten. De Rotte fungeert dan als waterader, binnen en buiten de stad, om het water weer op de juiste plekken te krijgen.

Dit is soms wel een uitdaging, omdat de Nieuwe Maas te maken heeft met eb en vloed vanuit de Noordzee. Bij vloed kan het zoute zeewater helemaal opkomen tot aan Rotterdam. Zeker in de zomer, wanneer er minder smeltwater vanuit de bergen komt en er naar verhouding meer zoutwater in de Maas zit, kan dit een probleem zijn. Aangezien de Rotte een zoetwaterrivier is en alle zoetwaterplanten en dieren die in en om de Rotte wonen daarop ingesteld zijn, mag water dat in de Rotte gepompt wordt niet té zout zijn. Peter vertelt dat hier goed op wordt gelet. Bij eb is het in de zomer meestal nog mogelijk om voldoende zoetwater in de Rotte te laten lopen, maar bij vloed wordt er water vanuit de IJssel gebruikt, of is het een combinatie.

Om een extra waterinlaat te creëren vanuit de Nieuwe Maas, is ook een oude, ongebruikte leiding bij de Leuvekolk (een uitloper van de Rotte naast Blaak) gerepareerd. Sinds 10 augustus is deze klaar. Dit zal de zoetwatertoevoer naar de Rotte gaan helpen. Het gedeelte bij de Leuvekolk wordt nog verder opgeknapt. Zo komt er een ligweide, meer groen en een aanlegsteiger. Ook komt er een vispassage, zodat vissen tussen de Rotte en de Nieuwe Maas kunnen trekken. Het hoogheemraadschap moet op meer plekken rekening houden met vismigratie, waarbij gemalen en inlaten obstakels zijn voor de vissen. Zodoende zijn bijvoorbeeld de pompen in het gemaal aan het Oostplein visvriendelijk gemaakt. De vissen kunnen nu ‘levend verpompt’ worden. Dit maakt vismigratie van en naar de achterliggende polders mogelijk. Ook hiervoor is de Rotte een belangrijke levensader.

Zonder Rotte, geen Rotterdam

Voor het stadscentrum, maar ook voor de achterliggende polders ten noorden van Rotterdam, vervult de Rotte dus een belangrijke rol. De rivier houdt het gebied droog zonder het uit te laten drogen en houdt ons hoofd koel tijdens warme periodes. In de komende jaren wordt er dan ook flink geïnvesteerd in de Rotte en haar omgeving. Als onderdeel van het Programma Rivieroevers zet Rotterdam in op het verbeteren van fiets- en wandelroutes, meer groen en betere vaarverbindingen. Niet alleen het stukje bij de Leuvekolk wordt opgeknapt, maar ook voor het Grotekerkplein, de Linker Rottekade en de Crooswijksebocht zijn uitgebreide plannen.

Met Mariëlle van den Berge van Stichting Plezierrivier de Rotte en ookditisderotte.nl spreek ik over de toekomstplannen voor de Rotte en de vele recreatiemogelijkheden die de rivier biedt. Hierover kun je meer lezen in de blog van de volgende keer!

1Kaart met dank aan het hoogheemraadschap van Schieland en Krimpenerwaard.

Gids Claire_Inside RotterdamOver de auteur
Claire den Hertog is gids bij Inside Rotterdam en geniet ervan om telkens weer nieuwe details, verhalen en plekken in de stad te ontdekken. Voordat ze in Rotterdam kwam wonen, werkte ze aan boord van het cruiseschip ms Rotterdam. 
Project #MetAndereOgen

Vanwege de beperkingen van deze tijd zijn we het project #MetAndereOgen gestart. Onze Insider gidsen schrijven te pas en te onpas kleine verhaaltjes gegrepen uit hun leven in Rotterdam. Zaken waarover ze zich verwonderen, waarvan ze nieuwsgierig worden, die ze bewonderen en waardoor ze met andere ogen naar hun omgeving kijken. De stukjes kun je vinden op onze blogpagina.